२०२६ मध्ये नूतनीकरणक्षम ऊर्जा ठरणार सर्वात मोठा स्रोत

आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेचा अहवाल; भारतात वीज मागणी सात टक्क्यांनी वाढण्याचा अंदाज

उद्योगक्षेत्राचा विस्तार, विद्युत वाहनांचा वाढता वापर, वातानुकूलन यंत्रणांची वाढती गरज आणि माहिती केंद्रांचा विस्तार यामुळे जगभरातील वीज मागणीत पुढील दोन वर्षांत वेगाने वाढ होणार असल्याचा अंदाज आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्था (International Energy Agency - आयईए)ने व्यक्त केला आहे. मध्यपूर्वेतील युद्धामुळे जागतिक नैसर्गिक वायू बाजारात निर्माण झालेल्या अस्थिरतेमुळे वीजनिर्मितीचा खर्च वाढला असला, तरी वीजवापरात वृद्धी होत राहणार असल्याचे संस्थेच्या 'इलेक्ट्रिसिटी मिड-इयर अपडेट' अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

अहवालानुसार, २०२६ मध्ये जागतिक वीज मागणीत ३.६ टक्के, तर २०२७ मध्ये ३.८ टक्के वाढ अपेक्षित आहे. २०२५ मध्ये ही वाढ ३ टक्के होती. त्यानुसार, जागतिक वीजवापर २०२५ मधील २८ हजार ६०० टेरावॅट-तासांवरून २०२७ मध्ये ३० हजार ७०० टेरावॅट-तासांपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे.

मध्यपूर्वेतील संघर्षामुळे होर्मूझ सामुद्रधुनीतून होणाऱ्या द्रवीकृत नैसर्गिक वायूच्या (एलएनजी) पुरवठ्यात व्यत्यय निर्माण झाल्याने आशिया आणि युरोपमधील नैसर्गिक वायूच्या किमतींनी २०२२-२३ च्या ऊर्जा संकटानंतरची सर्वोच्च पातळी गाठली. काही देशांना ऊर्जा वापरावर नियंत्रण आणण्यासाठी तातडीच्या उपाययोजना कराव्या लागल्या. उत्तर अमेरिकेतून वाढलेल्या एलएनजी पुरवठ्यामुळे बाजारातील तुटवडा काही प्रमाणात कमी झाला असला, तरी वाढलेल्या किमतींमुळे अनेक आशियाई आणि युरोपीय देशांनी नैसर्गिक वायूऐवजी पुन्हा कोळशावर आधारित वीजनिर्मितीला प्राधान्य दिले.

याउलट, नूतनीकरणक्षम ऊर्जेतील सातत्यपूर्ण वाढीमुळे अनेक देशांमध्ये वीजपुरवठ्याचे स्रोत अधिक विविध झाले असून त्यामुळे ऊर्जा सुरक्षिततेलाही बळकटी मिळाल्याचे अहवालात म्हटले आहे.

२०२६ मध्ये कोळशाच्या वापरापेक्षा नूतनीकरणक्षम ऊर्जा मोठ्या प्रमाणात वापरली जाणार असून तोच जगातील सर्वात मोठा वीजनिर्मितीचा स्रोत ठरेल, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. २०२६ मध्ये या स्रोतांमधून होणाऱ्या वीजनिर्मितीत आठ टक्क्यांहून अधिक वाढ होईल. त्यामुळे जागतिक वीजनिर्मितीतील त्यांचा वाटा २०२५ मधील ३३ टक्क्यांवरून २०२७ पर्यंत ३७ टक्क्यांपर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे.

सौरऊर्जा या वाढीचे प्रमुख चालक ठरणार आहे. २०२६ मध्ये सौर फोटोव्होल्टेइक वीजनिर्मिती पवनऊर्जेलाही मागे टाकून जलविद्युतनंतरचा दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा नूतनीकरणक्षम ऊर्जा स्रोत बनेल. २०२६ मध्ये सौरऊर्जेची वीजनिर्मिती सुमारे ६०० टेरावॅट-तासांनी वाढण्याचा अंदाज असून, २०२७ मध्येही हा वेग कायम राहण्याची अपेक्षा आहे.

जगातील प्रमुख अर्थव्यवस्थांमध्येही वीज मागणीत लक्षणीय वाढ अपेक्षित आहे. चीनमध्ये उत्पादन क्षेत्रातील वाढ आणि विद्युत वाहनांच्या चार्जिंग सुविधांच्या विस्तारामुळे २०२६ मध्ये वीज मागणी ५.५ टक्क्यांनी वाढेल. भारतात २०२५ मधील प्रतिकूल हवामानामुळे आलेली मंदी दूर होऊन वीज मागणीत ७ टक्के वाढ होण्याचा अंदाज आहे. अमेरिका आणि युरोपीय संघातही वीज मागणी सुमारे २ टक्के वाढेल. मात्र, पाकिस्तान आणि बांगलादेशसारख्या एलएनजी आयातीवर अवलंबून असलेल्या देशांमध्ये वाढलेल्या इंधन किमती आणि पुरवठ्यातील अडथळ्यांमुळे वीजवापरावर दबाव राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

हवामानातील बदलही वीज मागणीवर परिणाम करू शकतात, असा इशारा अहवालात देण्यात आला आहे. २०२६ मध्ये अपेक्षेपेक्षा तीव्र 'एल निनो' परिस्थिती निर्माण झाल्यास शीतकरणासाठी लागणारी वीज वाढेल. त्याचवेळी काही प्रदेशांमध्ये जलविद्युत आणि पवनऊर्जा निर्मिती घटण्याची शक्यता असल्याने इतर ऊर्जा स्रोतांवरील अवलंबित्व वाढू शकते.

वीजनिर्मितीतून होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जनात २०२६ मध्ये सुमारे एक टक्का वाढ होईल; मात्र २०२७ मध्ये ते स्थिर राहील, असा अंदाज आहे. नैसर्गिक वायूच्या वाढलेल्या किमतींमुळे कोळशावरील वीजनिर्मिती वाढली असली, तरी नूतनीकरणक्षम ऊर्जा आणि अणुऊर्जेतील वाढीमुळे उत्सर्जनात मोठी वाढ होणार नसल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

एलएनजी किमतींतील वाढीचा परिणाम घाऊक वीजदरांवरही झाला आहे. २०२६ च्या दुसऱ्या तिमाहीत युरोपीय संघ आणि जपानमधील सरासरी स्पॉट वीजदर वर्षभरापूर्वीच्या तुलनेत ३० टक्क्यांहून अधिक वाढले. त्याच काळात अमेरिकेतील घाऊक वीजदर बहुतांश स्थिर राहिले, तर भारतात त्यात १० टक्क्यांपेक्षा कमी वाढ झाली.

नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा वाढता वाटा लक्षात घेता काही देशांमध्ये नकारात्मक घाऊक वीजदर अधिक प्रमाणात दिसू लागले आहेत. तांत्रिक, नियामक किंवा करारांशी संबंधित कारणांमुळे वीजप्रणालीत आवश्यक लवचिकतेचा अभाव असल्याचे हे संकेत असल्याचे अहवालात म्हटले आहे. त्यामुळे बॅटरीद्वारे ऊर्जा साठवण, मागणी व्यवस्थापन आणि इतर लवचिक तंत्रज्ञानाचे महत्त्व आगामी काळात अधिक वाढणार असल्याचेही आयईएने स्पष्ट केले आहे.

Reference