बार्ली : फक्त धान्य नव्हे तर जगातील पहिले चलन

आज आपण खिशात नोटा ठेवतो, मोबाईलवरून पैसे पाठवतो किंवा एका स्पर्शात ऑनलाइन व्यवहार करतो. पण कधी असा विचार केला आहे का की, जगात चलन अस्तित्वात येण्यापूर्वी लोक व्यवहार कसे करत असतील? सुरुवातीला वस्तूंची थेट देवाणघेवाण, म्हणजेच वस्तुविनिमय पद्धत प्रचलित होती. मात्र या पद्धतीला अनेक मर्यादा होत्या. अशा वेळी एका साध्या धान्याने व्यापाराच्या इतिहासात मोठी क्रांती घडवून आणली. ते धान्य म्हणजे बार्ली (जव).

सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी मेसोपोटेमिया या सुपीक प्रदेशात बार्लीला केवळ अन्नधान्य म्हणून नव्हे, तर आर्थिक मूल्य असलेल्या वस्तूचा दर्जा मिळाला होता. त्या काळी शेतकरी, कारागीर, मजूर आणि व्यापारी यांना अनेकदा पैशांऐवजी ठराविक प्रमाणात बार्ली दिले जात असे. म्हणजेच बार्ली हे वेतन, कर, भाडे आणि कर्जफेड यासाठी वापरले जाणारे माध्यम बनले होते.

वस्तुविनिमय ते चलन

वस्तुविनिमय पद्धतीत प्रत्येक व्यवहारासाठी दोन्ही पक्षांच्या गरजा जुळणे आवश्यक होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या शेतकऱ्याला भांडे हवे असेल आणि कुंभाराला धान्य हवे असेल, तरच व्यवहार होऊ शकत असे. पण जर कुंभाराला धान्याऐवजी कपडे हवे असतील, तर व्यवहार अशक्य ठरत असे.

बार्लीने ही अडचण दूर केली. कारण ते सर्वांना आवश्यक होते. ते सहज मोजता येत होते, साठवता येत होते आणि त्याची सर्वत्र मागणी होती. त्यामुळे लोकांनी त्याला व्यवहाराचे माध्यम म्हणून स्वीकारले.

बार्ली म्हणजे फक्त वस्तुविनिमय नव्हे

अनेकांना वाटते की बार्लीचा वापर हा केवळ वस्तुविनिमयासाठी होत असे. प्रत्यक्षात तसे नव्हते. इतिहासकारांच्या मते, बार्लीने 'कमॉडिटी मनी', म्हणजेच वस्तूचलनाची भूमिका बजावली.

याचा अर्थ असा की, बार्ली ही केवळ देवाणघेवाणीची वस्तू नव्हती, तर तिचे स्वतःचे निश्चित आर्थिक मूल्य होते. एखाद्या मजुराचा महिन्याचा मोबदला, जमिनीचे भाडे किंवा कर किती बार्ली द्यायचे, हे ठरलेले असे. त्यामुळे बार्ली हे त्या काळातील चलनासारखेच कार्य करत होते.

अनेक प्राचीन मातीच्या फलकांवर व्यवहारांची नोंद बार्लीच्या मापात म्हणजेच आपल्याकडच्या एक लिटरच्या मापाएवढे तिथे ‘सिला’ हे माप वापरले जात होते. यामुळे एखाद्या वस्तूची किंमत किती सिला असेल हे ठरवले जायचे. वजन बार्लीच्या घनतेनुसार बदलत असे; म्हणून संशोधक साधारण ०.८ किलो प्रति सिला हा अंदाज वापरतात. या संबंधीचे पुरावे आढळतात. युव्हाल नोवा हरारी यांच्या ‘सेपिअन्स’ या पुस्तकात याविषयी सविस्तर विवरण आहे.

इतिहासकारांच्या मते,

१ सिला (Sila) = साधारण १ लिटर बार्ली

वजनाच्या दृष्टीने हे सुमारे ६५० ते ८५० ग्रॅम बार्लीइतके मानले जाते. बार्लीतील आर्द्रता, दाण्याचा आकार आणि प्रदेशानुसार हे वजन बदलत असे. त्यामुळे आधुनिक संशोधक सरासरी ८०० ग्रॅम वजन ग्राह्य धरतात.

त्या काळातील काही व्यवहार मेसोपोटेमियातील मातीच्या फलकांवर (Cuneiform Tablets) आढळणाऱ्या नोंदींवरून काही व्यवहारांचा अंदाज येतो.

एका सामान्य मजुराला दिवसाच्या कामासाठी १ ते २ सिला बार्ली वेतन मिळत असे. म्हणजेच साधारण ८०० ग्रॅम ते १.६ किलो बार्ली. कुशल कारागिरांना किंवा अधिक जबाबदारीची कामे करणाऱ्यांना यापेक्षा जास्त बार्ली मिळत असे. काही सरकारी अधिकारी आणि मंदिरातील कर्मचाऱ्यांना महिन्याच्या वेतनात ३० ते ६० सिला बार्ली दिल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हणजेच जवळपास २४ ते ४८ किलो बार्ली.

मोठ्या व्यवहारांसाठी मोठी मापे

फक्त 'सिला'च नव्हे, तर मोठ्या प्रमाणातील व्यवहारांसाठी त्यापेक्षा मोठी मापेही वापरली जात होती.

१ बन (Ban) = १० सिला

१ गुर (Gur) = ३०० सिला

म्हणजेच, १ गुर = सुमारे ३०० लिटर बार्ली

वजनानुसार ते जवळपास २४० किलो बार्ली (सरासरी) इतके होऊ शकते.

'बन' आणि 'गुर' म्हणजे काय?

प्राचीन मेसोपोटेमियामध्ये धान्याचे मोजमाप करण्यासाठी आजच्या किलो किंवा क्विंटलऐवजी ठरावीक आयतनाच्या (Volume) एककांचा वापर केला जात असे. त्यापैकी 'सिला' (Sila), 'बन' (Ban) आणि 'गुर' (Gur) ही सर्वाधिक प्रचलित मापे होती.

१. सिला (Sila) : हे सर्वात मूलभूत माप होते. १ सिला = साधारण १ लिटर धान्य वजनाच्या दृष्टीने सुमारे ६५० ते ८५० ग्रॅम बार्ली (सरासरी ८०० ग्रॅम).

२. बन (Ban) : 'बन' हे 'सिला'पेक्षा मोठे माप होते. १ बन = १० सिला - म्हणजेच साधारण १० लिटर बार्ली अर्थात वजनाच्या दृष्टीने सुमारे ८ किलो बार्ली (सरासरी). दैनंदिन व्यवहारांपेक्षा थोड्या मोठ्या धान्यव्यवहारांसाठी 'बन'चा वापर केला जात असे.

३. गुर (Gur) : 'गुर' हे मोठ्या प्रमाणातील धान्य मोजण्यासाठी वापरले जाणारे एकक होते.

१ गुर = ३०० सिला म्हणजेच साधारण ३०० लिटर बार्ली. अर्थात वजनाच्या दृष्टीने सुमारे २४० किलो बार्ली (सरासरी). राजकोष, मंदिरांचे धान्यसाठे, कर वसुली आणि मोठ्या व्यापारी व्यवहारांमध्ये 'गुर' हे माप वापरले जात असे.

आधुनिक उदाहरणाने समजून घ्या. समजा, एखाद्या शेतकऱ्याने राजाला २ गुर कर भरला. याचा अर्थ त्याने जवळपास : ६०० लिटर बार्ली किंवा सुमारे ४८० किलो बार्ली कर म्हणून दिला. यावरून त्या काळी धान्य हा केवळ अन्नाचा स्रोत नव्हता, तर तो संपत्ती, कर आणि व्यापाराचेही महत्त्वाचे माध्यम होता.

एक मनोरंजक गोष्ट : मेसोपोटेमियातील अनेक मातीच्या फलकांवर अशी नोंद आढळते की, एखाद्या कामगाराला दररोज २ सिला बार्ली, तर अधिकाऱ्यांना महिन्याला अनेक बन किंवा गुर इतके धान्य दिले जाई. यावरून त्या काळातील आर्थिक व्यवहार किती संघटित होते, याची कल्पना येते.

याच मापांमध्ये कर, धान्यसाठे, मंदिरातील उत्पन्न आणि राजकोषातील नोंदी ठेवण्यात येत असत.

बार्ली हे त्या काळातील सर्वमान्य 'वस्तूचलन' (Commodity Money) होते. त्याला ठरावीक मूल्य होते, त्याच्याद्वारे वेतन दिले जात होते, कर भरला जात होता, कर्जाची परतफेड केली जात होती आणि व्यापारही होत होता. त्यामुळे चलनव्यवस्थेच्या उत्क्रांतीतील बार्ली हा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

चांदी आणि बार्लीचा समांतर वापर

मेसोपोटेमियामध्ये बार्लीबरोबरच चांदीचाही वापर मूल्य ठरवण्यासाठी केला जात असे. मोठ्या व्यवहारांसाठी चांदीचा उपयोग होत असे, तर दैनंदिन व्यवहारांमध्ये बार्ली अधिक लोकप्रिय होते.

जगभरातील वस्तूचलने

बार्ली हे अशा प्रकारे वापरले जाणारे एकमेव माध्यम नव्हते. विविध संस्कृतींमध्ये वेगवेगळ्या वस्तूंना चलनाचा दर्जा मिळाला होता.

आफ्रिकेतील आणि युरोपातील काही भागांत गुरेढोरे हे संपत्तीचे प्रतीक मानले जात.

रोमन साम्राज्याच्या काही भागांत मीठ अत्यंत मौल्यवान मानले जाई.

आशिया आणि आफ्रिकेतील अनेक प्रदेशांत कवड्या (Cowrie Shells) चलन म्हणून वापरल्या जात.

मध्य अमेरिकेतील काही संस्कृतींमध्ये कोकोच्या बियांद्वारे व्यवहार होत.

मध्य आशियात चहाच्या विटांचाही चलनासारखा वापर केला जात असे.

आधुनिक अर्थव्यवस्थेची पायाभरणी

आज आपण डिजिटल चलन, क्रिप्टोकरन्सी आणि ऑनलाइन बँकिंगच्या युगात जगत आहोत. मात्र आर्थिक व्यवहारांची ही संकल्पना एका दिवसात निर्माण झालेली नाही. बार्लीसारख्या साध्या धान्याने लोकांना मूल्य, देवाणघेवाण आणि विश्वास या संकल्पनांची ओळख करून दिली. याच प्रयोगांतून पुढे धातूची नाणी, कागदी चलन आणि आधुनिक बँकिंग व्यवस्था विकसित झाली.

 

निष्कर्ष

इतिहास आपल्याला शिकवतो की, चलन म्हणजे फक्त नोटा किंवा नाणी नव्हेत. समाज ज्याला सर्वमान्य मूल्य देतो, ती कोणतीही वस्तू व्यवहाराचे माध्यम बनू शकते. हजारो वर्षांपूर्वी बार्लीने ही भूमिका यशस्वीपणे पार पाडली होती. म्हणूनच आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना बार्ली हे केवळ एक धान्य नसून, आधुनिक चलनव्यवस्थेच्या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणून ओळखले जाते.

(All photos are AI generated)